ÇOCUKLARA ÖZBAKIM BECERİLERİNİ KAZANDIRMAK

ÇOCUKLARA ÖZBAKIM BECERİLERİNİ KAZANDIRMAK

TUVALET EĞİTİMİ VE TEMİZLİĞİ

Bebekler doğdukları andan itibaren temel ihtiyaçların karşılanması için annelerine bağımlıdırlar. Bebeklerin anneye olan bu bağımlılıkları kendi becerileri gelişmeye başladıktan bir süre sonra da devam edebilir. Çünkü ilk adımlar acemicedir. Ama pratik yapılmasına izin verilirse çocuklar bağımsız bireyler olma yolunda rahatça ilerleyebilirler. Öz bakım becerilerini kazandırmak çocuğun bağımsız, kendine güvenen bir birey olmasında en önemli adımdır. Ne de olsa büyümenin en önemli göstergesi kendi işini kendi başına yapabilmek değil midir?

Özbakım becerisi ne demektir?

Çocuğun gelişim dönemine uygun olarak yapabilmesi beklenen, kendi bakımı ve yaşamını başka kişilerin yardımına ve varlığına ihtiyaç duymadan sürdürebilmesini sağlayan kişisel bakım becerilerinin tamamına özbakım becerisi denir. Bu ayki bültenimizde ebeveynleri ve dolayısıyla çocukları da kaygılandıran tuvalet eğitimi ve temizliğine değinmek istedik. Tuvalet eğitimi ve temizliği becerilerini kazandırmak ve pekiştirmek aslında büyüme sürecinin doğal bir parçası olsa da bazen çocuğun kişilik özellikleri (örn. Çok inatçı olmak) bazen çevresel koşullar (annenin iş temposu, bakıcı faktörü) bazen de anne-baba tutumları (çok korumacı olmak ya da tam tersi beklentilerin çok yüksek olması) bu doğal sürecin farklı şekillerde yaşanmasına neden olabilir. Çocuğun gelişimi (fiziksel, zihinsel, duygusal ve sosyal) söz konusu olduğunda bireysel farklılıkları mutlaka değerlendirmek gerekir. Uygun fiziksel olgunluğa ve kas yapısına erişmeden çocuğun tuvalet alışkanlığı kazanmasını beklemek hem çocuğun hem de anne-babanın kaygısını artırabilir.

Peki çocuklar tuvalet eğitimi ve temizlik becerilerini nasıl ve ne zaman öğrenmeye başlarlar?

Tuvalet eğitimi çocuk gelişiminde büyümenin en büyük adımlarından biri olarak kabul edilebilir. Bebeklikten kurtulup çocukluğa geçiştir. Tuvalet eğitiminin başarılı olması için birincil koşul çocuğun fiziksel olgunluk olarak buna hazır olmasıdır. İkinci koşul ise sabırlı, tutarlı anne-baba tutumudur. Tuvalet eğitime başlamadan önce anne-babanın çocuğun buna hazır olup olmadığını iyi bir şekilde gözlemlemesi gerekir. Tuvalet alışkanlığı çocukların bedensel ve duygusal anlamda kontrol sağlamayı öğrendikleri bir süreçtir. Fiziksel gelişim basamaklarına bakıldığında 18 aydan itibaren çocuğun tuvalet eğitimi için gerekli olan kas (mesane) kontrolünü yapabildiği belirtilir.

Tuvalet eğitimine başlamaya karar vermeden önce anne-babalar çocukları ile ilgili birkaç noktayı gözden geçirebilirler:

  • Öncellikle çocuğun gün içinde en az iki saat süreyle kuru kalabilmesi ya da gün içindeki uyku saatinden kuru olarak kalkabilmesi çocuğun tuvalet eğitimi için gerekli olan kas kontrolünü geliştirdiğinin bir göstergesi olabilir.
  • Bunun yanı sıra çocuğun tuvalet veya lazımlığa ilgi göstermesi, ıslak bezinden rahatsız olması tuvalet eğitimi için ilk adımlar olarak kabul edilebilir.
  • Ayrıca çocuğun basit yönergeleri (istediğiniz bir şeyi size getirmesi) uygulayabilmesi, kendi başına banyoya ya da evin başka yerlerine gidebilmesi, basit işlerde anne-babayı taklit etmesi, el-parmak kaslarını (küçük nesneleri tutabilmek, kolay giyilen bir pantolonu ya da şortu çekebilmek) yeterli şekilde kullanabilmesi tuvalet eğitimi için çocuğun hazır olduğunu gösteren diğer işaretlerdir.

Yukarıdaki maddelerin gerçekleşmesi durumunda çocuğun tuvalet eğitimi için gerekli olan fiziksel ve zihinsel olgunluğa sahip olduğu düşünülebilir. Ancak tuvalet eğitimi sadece fiziksel bir süreç değildir. Duygusal gelişim üzerinde de çok büyük etkisi olduğu bilinen bir süreçtir. Çünkü bu süreç, yaşamının ilk 2-3 yılında anneye bağımlı olarak yaşayan çocuğun gelişen beceriler ile birlikte bağımsız bir birey olduğunu fark ettiği bir dönemdir. Bu dönemde çocuk kendi bedenini kontrol edebildiğini fark eder, isterse tuvaletini tutabiliyor olmak kişisel denetim duygusunun gelişmesinin en önemli adımıdır. Bu nedenle bu dönemde baskı ile tuvalet eğitimi vermeye çalışmanın sonraki yıllarda davranışsal ve duygusal sorunlara neden olabileceği belirtilmektedir. Beden ile ilgili bu kontrol duygusunu kazanıldığı dönem aynı zamanda inatçılık ve ben merkezci dönemidir. Bu da zaman zaman anne-babanın tuvalet eğitimi konusunda zorlanmasına neden olur. Çocuk tuvaletini kendi istediği zamanda kendi istediği şekilde yapmak ister, eğer bu noktada anne-baba tarafından baskılanırsa o zaman farklı tepkiler gösterebilir (klozete ya da lazımlığa oturmayı reddetmek, tuvaletini gizli gizli, evin köşelerine saklanarak yapmak gibi). Tuvalet alışkanlığını geliştirmede ceza kullanmak süreci ve çocuğun gelişimini olumsuz etkileyecek bir yöntemdir. Baskı ve zorlama çocuğun kaygısını artırabileceği için öğrenme sürecini de geciktirebilir. Ama bundan daha önemlisi ilerleyen yıllarda başka sorunların (gece-gündüz alt ıslatma, kaka kaçırma ya da kabızlık gibi) ortaya çıkma olasılığını artırabilecek olmasıdır.

Tuvalet Eğitimi için 9 adım

1-Sakin ve sabırlı bir tutum içinde olmak tuvalet eğitimi için en önemli adımdır. Anne-baba gergin olduğunda çocuk da bu gerginliği hissedecektir. Yüksek kaygı öğrenmeyi olumsuz etkiler. Çocuğun bireysel özelliklerini ve farklılıklarını göz önüne almak önemlidir.

2-Model olun. Mümkünse anne-baba olarak tuvaleti ne zaman, nasıl kullanıldığını anlatın, sizin için bir sakıncası yoksa kız çocuklar anneyi, erkekler babayı izleyebilirler. Çocuklar anne-babalarını taklit etmeyi severler ve birçok beceriyi de bu şekilde öğrenirler. Genelde siz tuvalete giderken sizi takip ederler. Bu süreyi onlara tuvalete niçin gittiğinizi ve neler yaptığınızı anlatarak kullanabilirsiniz.

3

3-İşaretleri okuyun. Anne-babalar çocuklarının ne zaman tuvalete gitmeye ihtiyaç duyduklarını anlarlar. Yüzünün aldığı şekil, oyuna ara vermesi, koltuğun arkasına saklanması gibi durumlarda alıp onu tuvalete taşımayın ancak tuvaletinin geldiğini ve onu yapma ihtiyacı olduğunu fark etmesini sağlayın.

4-Bir lazımlık alın. Bazı çocuklar için klozete oturmak korkutucu olabilir. Lazımlıkta kendilerini daha güvende hissedebilirler. Bazıları ise tam tersi yetişkinleri taklit etmek için klozete oturmaya istekli olurlar. Çocuğunuz için en uygun ve rahat olan seçeneği araştırın.

5-Hikayelerde ya da çizgi filmlerde tuvalete gitmek ile ilgili bölümleri paylaşın. Tabi sürekli buna odaklanmak şeklinde değil ama ara sıra günlük hayat dışından örnekler vermek işe yarayabilir.

6-Kıyafetleri uygun seçin. Tuvalet alışkanlığını ilk kazandığı dönemler ve sonrasında mümkün olduğunca rahat giyip çıkarabileceği kıyafetleri tercih edin. Pantolonun düğmesi ve fermuarı ile uğraşmak tuvalete gitmenin önünde engel oluşturmasın.

7-Çocuğunuz lazımlığa ya da klozete oturmak istediğinde ilk seferler yanında olmak, bu davranışını ödüllendirmek (illa maddi olarak değil, sarılmak, bir öpücük vermek de etkili bir ödüldür) davranışın pekişmesine yardımcı olabilir.

2

8-Lazımlıkta ya da klozette 4-5 dakika geçirdikten sonra tuvaletini yapmamış olsa da kalkmasını sağlayın. Arada kazalar olacaktır. Bu çok doğal ve öğrenme sürecinin bir parçasıdır. Cezalandırmak, bağırmak, korkutmak çocuğun daha çabuk öğrenmesine yardımcı olmaz tam tersi öğrenme sürecini uzatabilir.

9-Bazen çocuğu yemeklerden ve uykudan kalktıktan sonra gibi belirli zaman dilimlerinde kısa süreli olarak lazımlığa ya da klozete oturtmak tuvalet eğitimine yardımcı olabilir. Ama bunun baskı ve zorlama halinde olmamasına, çocuğun tepki geliştirmesine neden oluşturmamasına dikkat etmek önemlidir.

Tuvalet eğitimi verirken anne-babaların dikkat etmesi gereken bir diğer konu da tuvalet temizliğinin öğretilmesidir. İlk yıllarda tuvalet temizliğini doğal olarak çocuğa bakım verenler yaparlar ama yine de tuvalete gittikten sonra ellerin yıkanması, sifonun çekilmesi konusunda model olmak ve çocuğun bu davranışları yapmasını desteklemek önemlidir. Temel alışkanlıklar adından da anlaşıldığı gibi temelden doğru olarak öğretilirse ilerleyen yıllarda doğru şekilde gelişirler. Tuvalet temizliği konusunda da çocuğun becerileri geliştikçe çocuğu daha etkin olması konusunda teşvik etmek gerekir. Uzun yıllar bakım veren tarafından tuvalet temizliğinin yapılması çocuğun duygusal ve özgüven gelişimini olumsuz olarak etkileyebilmektedir. Çocuğa uygun bir şekilde tuvalet ve beden temizliğini nasıl yapması gerektiğini öğretmek, beceriyi geliştirene kadar destek olmak (becerinin gelişmesi için desteği zaman içinde azaltmak önemlidir) tuvalet eğitiminin bir parçası olmalıdır.

Ebeveynler Çocuklarının Öz Bakım Becerilerini Nasıl Destekleyebilirler?

Model olun: Çocuklar anne-babalarını izlerler, anne-babalar farkında olmadıklarında bile izlemeye devam ederler, ve daha önemlisi izlediklerini, duyduklarını kaydederler. Bu onların hayat repertuarlarını oluşturma yöntemleridir. Anne ile birlikte aynanın karşısında dişlerini fırçalayan, babası ile birlikte saçlarını tarayan çocuğun bu temel alışkanlıkları kazanma olasılığı artacaktır.

Resimli Notlar Asın: Çocuklara özellikle öz bakım becerileri ile ilgili hatırlatmalar yapmak, “hadi, hadiler” ile iş yaptırmak her anne-baba için yorucudur. Bunun yanı sıra sürekli uyarıldığını düşünen çocuğun tepkisel davranarak bunları aksatma olasılığı da oldukça yüksektir. Bunun yerine yapılmasını beklediğiniz davranışları resimli notlar şeklinde asmak işe yarayabilir. Örneğin lazımlığın ya da tuvaletin yanına klozete oturma- altını temizleme- sifonu çekme- elleri yıkama resimleri hatırlatıcı olarak anne-babanın uyarısından daha az tepkisel davranışa neden olacaktır.

1

Olumlu davranışı ödüllendirin: Öğrenme psikolojisinin en etkili kuralı ödüllendirilen, ilgi gösterilen davranışın pekişmesi ve gelişmesidir. Çocuğunuz, geliştirmesini beklediğiniz davranışı gösterdiğinde bunu mutlaka fark edin ve fark ettiğinizi ona da gösterin. Ödüllendirmek sadece maddi ödül ile olmaz hatta tam tersi sizin bir aferin demeniz, misafirlerin yanında onun davranışını överek anlatmanız en etkili ödüllerdir.

Mükemmeli beklemeyin: Her yeni beceri acemilik safhasından başlayarak öğrenilir. Çocuğunuz tabi ki yeni geliştirmeye başladığı becerilerini sizin kadar hızlı, temiz ve düzenli yapamayacaktır. Ama siz fırsat verdikçe becerileri gelişecek, kendine olan güveni artacak ve uygun olan alışkanlıklar edinecektir.

Temizlik ve titizlik: Hijyeni çocuğun hayatında  öğrenmeyi ve gelişmeyi engelleyecek bir duvar olarak koymayın. Temizlik önemli bir değerdir ama sınırlarını iyi çizmek gerekir. Kirlenmemek için yaşam tecrübelerini sınırlama noktasına getirmemek gerekir. Öğrenilmesi gereken kirlendikten sonra nasıl temizlenmesi gerektiğidir. Kişisel temizlik kadar evin düzeni ve temizliğinde de çocuğunuzun sorumluluklar almasını sağlayın. Herkesin yemekten sonra tabağını lavaboya götürmesi, evde bir hafta sonu temizlik partisi vermek (müzikle odasını temizlemesi) gibi küçük düzenlemeler çocuğun temizlik alışkanlığı kazanmasında yardımcı olabilir.

En güzeli- en hızlıyı beklemeyin: Her yeni kazanılan becerinin ilk dönemleri acemilik sürecidir. Acemilik döneminde çocuğunuzdan hızlı ve en güzel şekilde yapmasını beklemek, kendine güvenini, becerinin tam yerleşmesini olumsuz etkileyecek ve çocuğunuzun isteğini kıracaktır.

KAYNAKÇA

mebk12.meb.gov.tr

childdevelopment.com.tr

 

 

 

 

 

Share this Story

Related Posts

Comments are closed.